मिलिंद प्रश्न, खण्ड २, प्रकरण पहिले

राजा मिलिंद आयुष्यमान नागसेनाजवळ गेला आणि अभिवादन करुन एके बाजूस बसला. नागसेनानेही राजाचे अभिनंदन केले. त्यामुळे राजाच्या चित्ताला सांत्वना मिळाली.

राजाने शिष्ठाचारपूर्वक प्रश्न केला, "भंते, आपणास कोणत्या नावाने ओळखले जाते? आपले शुभ नाव काय आहे बरे?"

"महाराज, 'नागसेन' नावाने मला ओळखतात आणि माझे ब्रह्मचारी याच नावाने मला संबोधतात. आई-बाप आपल्या मुलांची नावें, सुरसेन, वीरसेन, सिंहसेन अशाप्रकारे ठेवीत असतात, ही नेहमीच्या व्यवहारातील नावे आहेत. माझेही नाव त्यापैकी एक आहे. परंतु यथार्थ दृष्टीने चिरंतन (आत्मा) स्वरुप पुरुष नावात काही नाही."

यावर राजा मिलिंद म्हणाला, "हे माझ्या पाचशे यवनांनो आणि ऐंशी हजार आदरणीय भिक्षूंनो, तुम्ही सुध्दा कान लावून एकचित्ताने ऐका. अपणांमध्ये चिरंतन (आत्मा) स्वरुप नाही. त्यांच्या या विधानास कोणत्या अर्थाने समजावे?"

"भंते नागसेन, जर चिरंतन असा कोणी पुरुष नाही, हे आपले म्हणणे खरे मानावे, तर आपणांस चीवर, पिण्ङतात, शयनास व औषधे इत्यादि देतो तो कोण? तसेच त्यांचा उपभोग घेतात ते कोण? सदाचारांचे रक्षण करतात ते कोण? ध्यानावस्थेत चिंतन करीत बसतात ते कोण? पुरुषोत्तम श्रेष्ठांच्या मार्गातील दिव्य लाभ जे निर्वाण, त्याचा साक्षात्कार करतात ते कोण? प्राणी हिंसा करतात ते कोण? चोरी करतात ते कोण? भोग-वासनात दुष्ट जीवन कंठणारे ते कोण? खोटे बोलतात ते कोण? दारु पितात ते कोण? थोङक्यात, पंचशील न पाळल्यामुळे ज्या दुष्ट कृत्यांची फळे जिवंतपणीच भोगतात, ते कोण? आपलें म्हणणे जर सत्य असेल, तर पुण्यही नाही की पापही नाही, असेच म्हणावे लागेल. मग पाप पुण्य करणाराही कोणी नाही? आणि करविणाराही कोणी नाही? तसेच पाप व पुण्य कर्माची फळे भोगणारा देखील कोणी नाही. भंते नागसेन, कल्पना करा की, कोण्या एखाद्या इसमाने आपणांस ठार मारले तर तो खुन ठरणार नाही. कारण तुमच्या मते नावाप्रमाणे चिरंतन असे काहीच स्वरुप नाही ना! मग तुमचे आचार्य निरर्थक ठरतील, तुमचे उपाध्याय व तुमची उपसंपदा देखील निरर्थक ठरेल. तथापि आपण म्हणाले की, आपले ब्रह्मचारी आपणांस 'नागसेन' नावाने संबोधितात. तेव्हा ही 'नागसेन' काय भानगङ आहे? भंते, अंगावरील केसांना नागसेन समजावे काय?

"नाही महाराज!"
"तर मग रोम म्हणजे नागसेन असावे."
"नाही महाराज, अंगावरील रोम म्हणजे नागसेन म्हणता येणार नाही."
"ही नखे, दात, त्वचा, मांस, स्नायू, हाङे, मज्जा, छाती, ह्रदय, यकृत, प्लीहा, फुफ्फुसे, आतङी, बारीक आतङे, पोट, शौचमळ, पित्त, कफ, पू, रक्त, घाम, मेद, आसवे, चर्बी, लाळ, शेंबूङ, मूत्राशय व मेंदू म्हणजे नागसेन काय?"
"नाही महाराज!"
"मग आपल्या रुपासच नागसेन असे संबोधिलेले बरे"
"नाही महाराज!"
"तुमच्या वेदना म्हणजे नागसेन काय!"
"नाही महाराज!"
"संज्ञासच नागसेन म्हणावें वाटते?"
"नाही महाराज!"
"तुमचें संस्कार हेच नागसेन की काय?"
"नाही महाराज!"
"मग विज्ञान (चेतना) तरी नागसेन असावे?"
"नाही महाराज!"
"भंते नागसेन, रुपादी स्कंध व्यतिरिक्त कोणी नागसेन आहे काय?"
"नाही महाराज, तसेही काही नाही."
"भंते, मी आपणांस विचारुन विचारुन अगदी थकून गेलो. यामध्ये कोठेही नागसेन सापङला नाही. अखेर नागसेन निव्वळ शब्द मात्र आहे, काय? अखेर नागसेन आहे तरी कोण? भंते, नागसेन कोणी नाही म्हणून आपण व्यर्थच खोटे बोलत आहात.

यानंतर आयुष्यमान नागसेन राजा मिलिंदास म्हणाले, "महाराज, आपण क्षत्रिय राजे लोक अत्यंत सुकुमार आहात. कारण आपण विलास मंदिरात वाढलें आहात आणि आताच या भर दुपारच्या रखरखत्या उन्हाने तापलेल्या वाळूवरुन व खङ्यांनी झाकलेल्या जमीनीवरुन पायी चालत आल्यामुळे आपल्या पायांस चटके बसले असावेत आणि दुखत असावेत, शरीर थकवा येऊन शिणले असावे. तुमचे मनही दु:खींच झाले असावे, आणि भयंकर शारिरीक पीङा होत असाव्यात. काय आपण पायी आलात की एखाद्या वाहनावर बसून येथे आलात?

"भंते, मी पायी आलो नाही, तर रथातून आलो आहे."
"काय रथातून आलो म्हणता? कोठे आहे तुमचा रथ? हा दांङा म्हणजे रथ काय?"
"नाही भंते!"
"हा कणा रथ आहे काय?"
"नाही भंते!"
"काय ही चाके रथ आहेत?"
"नाही भंते!"
"हा सांगाङा म्हणजे रथ काय?"
"नाही भंते!"
"ह्या दोर्या रथ आहेत काय?"
"नाही भंते!"
"हा लगाम रथ आहे काय?"
"नाही भंते!"
"हा चाबूक म्हणजे रथ आहे काय?"
"नाही भंते!"
"महाराज, दांङा, पाळणा, दोर, जू, खीळ इत्यादि सर्व रथ काय?"
"नाही भंते!"
"मग या भागांशिवाय अजून काही भाग आहेत काय की ज्याला रथ म्हणता येईल?"

यावर देखील राजाने नकारार्थीच उत्तर दिले, तेव्हा आयुष्यमान नागसेन म्हणाले. "महाराज! रथातून आलो असे तर आपण सांगितले. अखेर आपण ज्या रथातून आलात तो रथ तरी कोणता? अहो, आपणास विचारुन विचारुन थकून गेलो परंतु आपला रथ मला पाहता आला नाही. महाराज रथ नाही म्हणून व्यर्थ खोटे तर बोलत नाही ना? अहो, आपण समस्त जंबुद्वीपात महान आहात, मग कोणाच्या भयामुळे असे खोटे बोलत आहात?"

यानंतर तेथे उपस्थित समस्त लोकांना उद्देशून नागसेन म्हणाले, हे पाचशे राज पुरुष यवनांनो आणि माझ्या ऐंशी हजार आदरणीय भिक्षूंनो, आपण सर्व लक्षपूर्वक एका. राजा मिलिंदाने आताच रथातून आलो म्हणून सांगितले, परंतु रथ कोठे आहे असे विचारले असता ते रथ दाखवू शकले नाही. तेव्हा त्यांचे खरे तरी कसे मानावे?"

नागसेनाने असा खुलासा केल्यावर पाचशे यवन लोकांनी आनंदाने टाळ्या वाजविल्या व नागसेनास साधुवाद दिला आणि ते राजास म्हणाले, "महाराज, या कोङ्यातून आपण निघू शकत असल्यास उत्तर द्यावे."

यावर राजा मिलिंद उत्तरले,"भंते, मी आपणांस खोटे असे काहीही सांगीतले नाही. दांङा, कणा इत्यादि रथाच्या विविध अवयवांच्या आधारावरच केवळ व्यवहाराकरिता 'रथ' हे नामाभिधान दिलेले आहे."

यावर भंते नागसेन उत्तरले, "अगदी बरोबर, रथाचा खरा अर्थ महाराजांनी अगदी अचूकपणे ग्रहण केला आहे. तीच गोष्ट मनुष्यमात्राच्या 'नागसेन' इत्यादि नावासंबंधाने लागू होते. केसादी शारीरीक अवयव व स्कंधादिच्या आधारावरच व्यवहारासाठीच माझे नाव 'नागसेन' असे ठेवण्यात आले आहे. परंतु परमार्थात असा चिरंतन पुरुष किंवा आत्मा कोठेही विद्यमान नाही. भिक्खुणी वजीरा तथागताजवळ एकदा म्हणाली होती की, तशा अवयवयांच्या आधारावरच 'रथ' ही संज्ञा अस्तित्वात येते. त्याचप्रमाणे स्कंधादी अवयव एकत्र आल्याने एक सत्वजीव समजला जातो."

या उत्तराने राजा मिलिंद अत्यंत खुश होऊन उद्गारला, "भंते नागसेन, किती आश्चर्यकारक पध्दतिने आपण हे कूट व बिकट कोङे सोङविले. किती अद्भूत आहे. हे भंते, यावेळी जर भगवान बुध्द असतें तर त्यांनी सुध्दा तुमच्या वचनास मान्यता दिली असती, शाब्बास नागसेन शाब्बास!"

* जन्म-मृत्यू विषयी प्रश्न,,,,

राजा मिलिंद: भंते नागसेन, अशी कोणी व्यक्ति आहे काय की जी मृत्यूनंतर पुन्हा जन्म ग्रहण करीत नाही?"

स्थविर नागसेन: "महाराज, काही व्यक्ति मृत्युनंतर जन्मास येतात तर काही व्यक्ति असे आहेत की, पुन्हा जन्मास येत नाहीत."

राजा मिलिंद: "भंते, कोण जन्मास येतात आणि कोण जन्मास येत नाहीत?"

स्थविर नागसेन: "ज्यांचे चित्तमळ (क्लेश) अवशिष्ट आहेत, अशांना पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो तर ज्यांचे चित्तमळ नाश पावलेत त्यांना जन्म घ्यावा लागत नाही."

राजा मिलिंद: "भंते, आपण पुन्हा जन्मास येणार की नाही?"

स्थविर नागसेन: "महाराज, जर संसारीक आसक्ति मनात कायम राहिल, तर जन्म घ्यावा लागेल आणि जर माझे चित्त आसक्ति पासून मुक्त झाले, तर जन्म घ्यावा लागणार नाही."

राजा मिलिंद: "भंते, फारच छान!"