मिलिंद प्रश्न !

राजा मिलिंद म्हणाला, "भंते, जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान (दृष्टि) उत्पन्न होते, तेथे तेथे मनो-विज्ञान (विचार) याचाही आविष्कार होतो काय?"

"होय महाराज, मनो-विज्ञानाचा तोच गुणधर्म आहे."

"भंते, प्रथम कोण उत्पन्न होतो, चक्षू-विज्ञान की मनो-विज्ञान?"

"महाराज, प्रथम चक्षू-विज्ञान, नंतर मनो-विज्ञान उत्पन्न होतो."

"भंते, म्हणजे चक्षू-विज्ञानास, हुकूमत सोडते की, जेथे जेथे मी असेन, तेथे तेथे तू उभा रहा किंवा मनो-विज्ञान चक्षू विज्ञानास म्हणतो की, जेथे जेथे तू राहशील तेथे तेथे मी सुध्दा राहीन, असा याचा अर्थ समजावा की काय?"

"नाही महाराजा, त्यांच्यात असे आपसातील कोणतेही देण्याघेण्याचे व्यवहार नाहीत.''

''भंते, मग कोणत्या गोष्टीवरून जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान प्रादुर्भूत होतो तेथे तेथे मनोविज्ञानाचा सुध्दा प्रादुर्भाव होतो?"

"महाराज, असे घडण्याचे चार कारणे आहेत- १) त्या परस्परात उतार आहे, २) त्याच्यात एकच सामाजिक दरवाजा आहे, ३) त्याच्यात एक संबंध आहे आणि ४) त्यांची संगत आहे."

"भंते, परस्परात उतार असल्यामुळे जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान उद्भव होते तेथे तेथे मनो-विज्ञान देखील उद्भवते. हे कसे? कृपा करुन उदाहरण देऊन सांगावे."

"महाराज, पाऊस पडला असता ते पाणी कुठे जाईल?"
"भंते जिकडे जमीनीचा उतार असेल, तिकडेच ते पाणी वाहून जाईल."
"आणि पुन्हा दुसर्या दिवशी पाऊस पडला तर ते पाणी कोठे जाईल?"
"भंते, त्याच बाजूने"
"महाराज, म्हणजे प्रथम वाहून गेलेले दुसर्या पाण्यास असा हुकूम सोडतो काय की, जिकडे मी वाहून जाईन तिकडे तू सुध्दा वाहात ये की, दुसर्या पाण्याने पहिल्या पाण्यास हुकूम केला की, जिकडे तू वाहू लागशील तिकडेच मी सुध्दा वाहत येईन. ''

''नाही भंते, त्याच्या आपसात अशा कोणत्याही गोष्टी होत नाहीत. जमीन उतार असल्यामुळे केवळ दोन्ही प्रकारचे पाणी असे वाहू लागते.''

''महाराज, आता आपण सांगितल्याप्रमाणे त्या परस्परात उताराचा संबंध असल्यामुळे जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान उद्भवते, तेथे तेथे मनो-विज्ञान सुध्दा आविष्कृत होते."

"भंते, त्याचा सामाजिक दरवाजा असल्यामुळे जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान उद्भूत होते. तेथे तेथे मनो-विज्ञान सुध्दा उद्भवते हे कसे? कृपाकरुन उदाहरण देऊन समजावून सांगा."

"महराज, एखाद्या राजाच्या राज्य सरहद्दीवर असलेल्या शहराचे संरक्षण करण्याचे दृष्टीने त्या शहराभोवती एक मोठा किल्ला बांधलेला असून त्यास मजबूत असा एकच दरवाजा आहे. आता कोणत्या मनुष्याला शहराबाहेर पडावयाचे असल्यास कोठून जाईल? ''

''भंते, त्याच दरवाजातून बाहेर जाईल. ''
''यानंतर दुसरा मनुष्य बाहेर जाऊ इच्छित असेल तर तो कोठून जाईल?''
''भंते, त्याच दरवाजातून ''
''महाराज, येथे पहिला माणूस दुसर्यास हुकूम करतो काय की, ज्या दरवाजाने मी बाहेर निघेन त्याच दरवाजाने तू पण बाहेर निघावे किंवा दुसर्याने आज्ञापिले असते काय की, ज्या दरवाजाने तू बाहेर पडशील, त्याच दरवाजाने मी पण बाहेर निघेन."

"नाही भंते, त्याच्यात अशा कोणत्याही गोष्टी होत नसतात. परंतु शहराबाहेर जाण्यासाठी किंवा शहरात येण्यासाठी केवळ एकच दरवाजा असल्यामुळे दोघेही एकाच मार्गाने बाहेर पडतात.''

''महाराज, चक्षू-विज्ञान या मनो-विज्ञान दोघांनाही एकच दरवाजा असल्यामुळे जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान आविष्कृत होते तेथे तेथे मनो-विज्ञानाचा सुध्दा आविष्कार होतो."

"भंते, सवय असल्यामुळे जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान आविष्कृत होते तेथे तेथे मनो-विज्ञान देखील आविष्कृत होते. हे कसे? कृपाकरुन उदाहरण देऊन सांगावे."
"महाराज, कोण्या एका गावाला जाण्याकरीता एकच बैलगाडीचा मार्ग आहे आणि त्या मार्गाने एक बैलगाडी गेली असल्यास दुसरी बैलगाडी कोणत्या मार्गाने जाईल? ''
''भंते, त्यामार्गाने पहिली बैलगाडी गेली असेल त्याच मार्गाने जाईल. ''
''महाराज, तर काय पहिल्या गाडीवानाने दुसर्या गाडीवानास आज्ञापिले होते की, या मार्गाने माझी बैलगाड़ी जाईल, त्याच मार्गाने तुझी बैलगाडी तू घेऊन ये किंवा दुसर्या गाडीवानाने पहिल्या गाडीवानास आज्ञापिले की, ज्या मार्गाने तुझी बैलगाडी त्याच मार्गाने मी सुध्दा माझी बैलगाडी आणेल?"

"नाही भंते, त्यांच्यात अशा कोणत्याही गोष्टी झालेल्या नसतात. बैलांना त्याच मार्गाने जाण्याची सवय असल्यामुळे ते एक दुसर्याचे अनुकरण करतात.''

''महाराज, या उदाहरणाप्रमाणेच केवळ सवयीमुळे जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान उद्भवते तेथे तेथे मनो-विज्ञानही उद्भवते."
"भंते, संगतीमुळे कसे काय जेथे जेथे चक्षू-विज्ञान उद्भवते तेथे तेथे मनोविज्ञानही उद्भवते."
"याप्रमाणे दुसर्या इंद्रियांच्या विज्ञानासह मनो-विज्ञान उत्पन्न होते हे सांगणे न लगे."
"भंते, आपण उत्तमरीतीने पटवून दिले."