Tuesday, April 28, 2020

महामंगलसुत्त

बहु देवा  मनुस्सा  च , मङ्गलानि अचिन्तयुं



आकङ्खमाना  सोत्थानं , ब्रुहि मङ्गल मुत्तमं


असेवना च बालानं , पंडितानञ्च सेवना



पूजा च पूजनीयानं , एतं मङ्गल मुत्तमं।



पतिरूप देस वासो च,  पुब्बे च कत पुञ्ञता    



अत्त सम्मा पणिधि च , एतं मङ्गल मुत्तमं 



बाहु सच्चं च  सिप्पंच च, विनयो च सुसिक्खितो


सुभाषिता च या वाचा , एतं मंगल मुत्तमं



माता- पितु उपट्ठान , पुत्तदारस्स सङ्गहो



अनाकुलाच कम्मन्ता, एतं मंगल मुत्तमं



दानंच धम्म चरिया च ,  नातकानञ्च  सङ्गहो


अनवज्जानि कम्मानि , एतं मङ्गल मुत्तम




आरति विरति पापा , मज्जपाना च संयमो



अप्पमादो च धम्मेसु , एतं मङ्गल मुत्तमं



गारवो च निवातो च, सन्तुट्ठी च कतुञ्ञता



कालेन धम्मसवनं , एतं मंगल मुत्तम



खंती च सोवचस्सता , समणानञ्च दस्सनं





कालेन धम्म साकच्छा , एतं मङ्गल मुत्तमं


तपो च ब्रह्म चरियञ्च , अरिय सच्चान दस्सनं



निब्बान सच्छि किरिया च, एतं मङ्गल मुत्तमं



फुट्ठस्स लोक धम्मेहि , चित्तं यस्स न कम्पति




असोकं विरजं खमं , एतं  मंगल मुत्तमं


एतादिसानी कत्वान , सब्बथम पराजिता



सब्बथ सोत्थी गच्छन्ति तं , एतं मंगल मुत्तमं


----------------------------------------

modem Buddhism and its followers

How Vajrayana arose from Mahayana is clearly indicated in the works of Vajrayana literature. The human soul bent upon the attainment of the highest knowledge progresses from the lower region of earth to the higher, till all flesh disappears and it rises above the world of the Kama to the world of rupa or form. The mind bent upon Bodhi passes on through a variety of forms till it reaches the highest of the rupa heavens, still Bodhi is not attained. It goes higher and higher to the region where form doesn't exist. This is called the Arupaloka or the formless world. In its progress higher and higher in this formless world it rises to the top and vanishes in the infinite void. That's the idea of Nirvana of the mahayanists, but the vajrayanists at this stage mystically conceives the existences of Niratma Devi at the top of the formless (Arupa) heaven. She seems to all intents and purposes a metaphor for the infinite void. From the top of the formless world The mind bent on the Bodhi leapes into the embrace of Niratma Devi and enjoys something like the pleasures of the senses, and disappears in her, as Salt disappears in water. Thus Vajrayana is a curious mixture of mysticism, philosophy and sensuality. The sensual part of this doctrine made it exceedingly attractive and soon superseded the dry mantrayana and the difficult Mahayana. 

गुण धर्म स्वभाव

त्या महापुरूषाने (भगवान बुद्धाने) मात्र कल्याणकारी आणि हिताचेच शब्द सांगितले. अंतर्मुखी होऊन विश्लेषण करता करता अतिसूक्ष्म कलाप (परमाणु) पर्यंत संवेदना अनुभवली तेव्हा त्याला आपल्या गुण, धर्म, आणि स्वभावासकट चार महाभूताचे दर्शन घडले, ते म्हणजे पृथ्वी, जल, अग्नि आणि वायु होय. पृथ्वी धातू म्हणजे मातीचा कण असेल असे मानू नका. जल म्हटले म्हणून पाण्याचा बिंदू शोधू नका. याप्रमाणेच अग्नि धातू म्हणजे स्फुल्लिंग समजू नका. वायु म्हणजे केवळ हवेची लहर नव्हे. या महाभूताचे नैसर्गिक गुणधर्म, स्वभाव काय आहेत ते पहायचे आहे. पृथ्वी धातू आकाश व्यापतो, आकाशाला घेरुन टाकतो व आकाशाकडून घेरला जातो. याचा अनुभव कसा घ्यायचा? जड आहे, हलकेपण आहे. हलक्यात हलके ते जडात जड असे जे वजनाचे सारे क्षेत्र पृथ्वी धातूचा अनुभव करण्याचे क्षेत्र आहे. तसेच अतिथंड ते अतिउष्ण असे तापमाणाचे संपूर्ण क्षेत्र अग्निधातूचे क्षेत्र आहे. याचप्रमाणे हालचालीचे संपूर्ण क्षेत्र वायुधातूचे क्षेत्र आहे आणि बांधणे, संयोजित करणे, संश्लिष्ट करणे हे जलधातूचे क्षेत्र आहे.

जेव्हा पृथ्वी धातूचे प्राबल्य वाढते तेव्हा कधी जड, तर कधी हलके-हलके वाटू लागते. जेव्हा वायू धातू प्रबल होतो तेव्हा चलन वलन, तरंग, धडधड वाढल्याचा अनुभव येतो. प्रत्येक धातू आपापल्या गुण, धर्म,  स्वभावानुसार शरीरांत ती ती अवस्था निर्माण करत असतो. आपल्या देहातील परमाणु समूहात या चारही महाभूतांचे गुणधर्म सामावली आहेत. या चार महाभूतांपैकी एखादे अधिक समर्थ बनते तेव्हा ते आपल्या गुणाचा प्रभाव दाखविते आणि आपल्याला संवेदनांच्या रुपात त्याचा अनुभव मिळतो. अन्य धातू सुप्तावस्थेत असतात. कधी-कधी असे देखील घडते की दोन धातू एकदम प्रबळ होतात तेव्हा दोन्ही गुण, धर्म, स्वभावाचा अनुभव होतो. पण असे कधी घडत नाही की चारही धातू एकाच वेळी प्रबळ बनून अंमल गाजवितात. 

बाह्य जगात आपण बर्फ पाहतो, तेव्हा त्याला पृथ्वी-धातू मानतो. बर्फ वितळला, तरल झाला, पाणी होऊन वाहू लागले की ते जल-धातू मानतो. वाफ होऊन, हवेत तरंगू लागली की वायु-धातू प्रकट होतो, आणि या तीनही अवस्थामध्ये त्यात जे तापमान असते त्याला अग्नि-धातू म्हणतो. 

याप्रमाणे आपल्या अंतरंगात आपल्याला धातूंची अनुभूती येत असते. त्याकडे तटस्थतेने, साक्षीभावाने, अलिप्तपणे पहायचे असते. हे शरीरातील रसायन आहे, त्यामुळे शरीरात कधी या प्रकारे कलाप (परमाणु) तर कधी त्या प्रकारचे कलाप आपापल्या गुण, धर्म, स्वभावासह उत्पन्न होतात, नष्ट होतात. निसर्गाचा हा नियम, हा प्रपंच समजावून घ्यायला हवा. भोक्ताभाव ठेवला तर राग (लोभ) आणि द्वेषाचे नवीन संस्कार, प्रतिक्रिया बनतील. अज्ञानामुळे भोगवादाची व आत्मवादाची प्रवृत्ती निर्माण होत असते. भोगवादी किंवा आत्मवादी बनतो तेव्हाच बंधनात अडकून बसतो. ज्ञान झाले, जागृती आली, बोधी निर्माण झाली की मुक्तिचा मार्ग मोकळा होतो. 

आपण आता हे देखील समजून घेऊ या की भिन्न-भिन्न परमाणु प्रबळ का बनतात? त्याचे कारण काय? कारणावाचून कार्य होत नाही हा जगाचा नियम आहे. याची चार प्रमुख, महत्त्वाची कारणे आहेत. एक महत्त्वाचे कारण असे आहे की या परमाणुपुंजाला म्हणजेच आपल्या शरीराला आपण भौतिक आहार देतो ते भोजन ज्या प्रकारचे देतो त्याच प्रकारचे परमाणु बनतात. एखाद्या दिवशी तिखटमिठाचे मसालेदार भोजन केले तर शरीरात उष्णता वाढल्याचे जाणवते. जळजळू लागते. याला म्हणतात अग्नि धातूचा प्रभाव. एखाद्या दिवशी शिळेपाके खाल्ले किंवा तळलेले पचायला जड असे अन्न खाल्ले तर जडपणा वाटतो. ही झाली पृथ्वी-धातू प्रबळ बनण्याची किमया. एखाद्या दिवशी आपण चांगला चौरस आहार घेतला तर शरीराचा कणन कण उल्लासित होतो. सारे शरीर सक्षम राहते. कार्यप्रवण होते. जर भोजन अव्यवस्थित झाले तर त्याचा परिणाम शरीर स्वास्थ्यावर होतो. स्वास्थ्य बिघडते. जसा आहार, भोजन त्याप्रकारे परमाणुंची निर्मिती होते. अशा प्रकारे आहार हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. 

शरीरातील परमाणु निर्मितीचे आणखीही एक असेच महत्त्वाचे कारण आहे. भोजनाव्यतिरिक्त आपण आपल्या शरीराच्या प्रत्येक कणाकणाद्वारे निरंतर आहार घेत असतो. हा आहार आपल्याला बाहेरच्या वातावरणातून मिळत असतो. जसे बाहेरचे वातावरण असते, जसे हवामान असते तसाच आहार मिळत असतो व त्याप्रमाणे शरीरात परमाणु निर्माण होत असतात. अशा प्रकारे आपल्या शरीराला दोन प्रकारचे आहार मिळताहेत. ही शरीर-धारा म्हणजे रुप-धारा, हिच्याबरोबर चित्त-धारा किंवा जिला नाम-धारा म्हणतात, ती पण चालू असते. ही चित्त-धारा म्हणजे चेतनेचा विच्छिन्न प्रवाह सुध्दा आहारावाचून पुढे वाहत नाही. या चैतन्य प्रवाहालाहि चेतनेचाच आहार मिळतो. चेतनेचा हा आहार कोणता? ज्या क्षणी आपण जो संस्कार बनवतो, चित्तधारेचा त्या क्षणाचा तोच आहार असतो, तेच भोजन असते. अनुभूतीच्या पातळीवरुन हा सारा खेळ, ही सारी किमया पहायची. संताप आला, क्रोधाग्नि भडकला की पुढच्या क्षणाचे चित्त त्याच क्रोधाचे अपत्य असणार. दुसर्या क्षणी पुन्हा क्रोधाची प्रतिक्रिया -- संस्कार उमटणार. या क्रोधाच्या आहारावर ही चित्त-धारा पुढे सरकत राहते. एखादी वासना प्रबळ झाली तर त्या वासनेच्या आधाराने चैतन्यप्रवाह पुढे वाहत राहतो. प्रत्येक क्षणाला हे घडत असते. चित्तधारेला गतिमान होण्यासाठी प्रत्येक क्षणाला संस्काराचा आहार हवा, भोजन हवे. जर नवीन संस्कार मिळाला नाही तर जुन्या संस्कारांचे भांडार आहे त्यातून आहार मिळतो. जुने संस्कार उफाळून वर येतात. जी जुनी बीजे आहेत त्यांचे कर्मफळ फळाला येते. ते फळ चैतन्याचा आहार बनते, प्रवाह पुढे वाहू लागतो. जेव्हा फळ उफाळून वर येते, त्यात एक प्रकारची संवेदना निर्माण होते. तिला आम्ही प्रिय मानले तर रागाचा (लोभाचा) नवा संस्कार बनविला. अप्रिय मानले तर द्वेषाचा नवा संस्कार बनविला. जुन्या कर्मबीजाचे फळ तयार होऊन वर येते न येते तोच नवीन बीज पेरायला लागलो. याप्रमाणे क्षणाक्षणाला नवीन संस्कार बनवतच असतो. 'सङ्कार पच्चया विञ्ञाणं' या क्षणाच्या संस्कारातूनच दुसर्या क्षणाचे दुसरे विज्ञान, म्हणजे चित्त उत्पन्न होत असते. या क्षणाचे काही संस्कार नसले तर कोणत्या तरी पूर्व-संस्काराचे फळ उफाळून वर येते, तसे नवे विज्ञान म्हणजे नवे चित्त निर्माण होते. ज्या प्रकारचे नवे संस्कार आपण निर्माण करु किंवा जशी जुन्या कर्माची फळे मिळू लागतात तसेच परमाणु निर्माण होतील आणि तशीच संवेदना होऊ लागेल. 

मनाचा आणि शरीराचा दृढ संबंध आहे. हे जे कलाप (परमाणु) आहेत ते मन आणि शरीर दोहोंमुळे निर्माण होतात. जर मनात संताप जागा झाला तर लगेच शरीरात अग्नितत्व प्रबळ बनते. ज्वलन क्रिया, उष्णता वाढते. भयाची भावना निर्माण झाली तर शरीराला कंप सुटतो. वायुतत्व प्रधान परमाणु निर्माण होतात. चित्तावर जसे संस्कार टाकाल तसेच परमाणु उत्पन्न होतील. क्रोधाचा जुना संस्कार जरी प्रबळ झाला तरी ज्वलन क्रिया प्रज्वलित होते. संतापाची लाट निर्माण होते. सभोवतालच्या वातावरणांत गारवा असला तरी शरीर गरम होते, उष्णता जाणवते. 

अशा प्रकारे शरीरात जे परमाणु उत्पन्न होत राहतात ते आहारामुळे असोत, बाह्य वातावरणामुळे असोत किंवा जुन्या संस्कारामुळे असोत या संवेदनांकडे आपण जर अनासक्त भावाने, अलिप्तपणे पाहू लागलो तर नवीन संस्कार निर्माण होणार नाहीत; जुने क्षीण होतील, कमी होतील. अशा प्रकारे गुंता सोडविण्याची युक्ति मिळाली. मार्ग सापडला. अजूनपर्यंत अज्ञानामुळे जे संस्कार निर्माण होत होत त्यांचे रहस्य लक्षात येऊ लागेल. 'अविज्जा पच्चया सङ्कारा' एखादा परमाणु उठला त्याने आपला नैसर्गिक स्वभाव प्रकट केला. संवेदना निर्माण झाली. दु:खदायक संवेदना निर्माण झाली तर प्रतिक्रिया होईल --- नको, नको, नको. द्वेषच द्वेष निर्मिती. सुखद संवेदना निर्माण झाली --- हवी हवीशी वाटली की रागच राग (लोभच लोभ) याप्रमाणे प्रत्येक क्षणाला संस्कार निर्माण होत राहतात. 

तुमच्या लक्षात रहस्य आले तर मग कोणतीच प्रतिक्रिया होता कामा नये. धैर्याने, समतेने, साक्षीभावाने, संवेदनेचा स्वभाव पहाल तर नवीन संस्कार निर्माणच होणार नाहीत व जुने संस्कार कमी होत जातील. 'खीणं पुराणं, नवं नत्थि सम्भवं' बस मुद्याची गोष्ट लक्षात आली. बंधनापासून मुक्त होण्याची पध्दत मिळाली. पण बंधनमुक्त होण्याचे हे काम तुम्हाला स्वत:लाच करावे लागेल. जर तुम्ही स्वत: अनुभूतीच्या कसोटीवर घासूनच पाहिले नाही की केव्हा राग (लोभ) निर्माण झाला, आणि केव्हा द्वेष जागला तर राग आणि द्वेषापासून मुक्तता कशी होणार? जेव्हा जेव्हा संवेदना अनुभवाल, ती सुखद असो वा दुखद तिच्याकडे साक्षीभावानेच पाहिलेत तर राग किंवा द्वेष निर्माण होणार नाही. प्रज्ञाच जागृत होईल. 'वेदना पच्चया पञ्ञा' अशा रीतीने प्रज्ञेमध्ये पुष्ट होत होत तुम्ही स्थितप्रज्ञ बनाल. जीवनमुक्त व्हाल. केवळ 'स्थितप्रज्ञा' ची लक्षणे पाठ करुन माणूस स्थितप्रज्ञ होत नाही. स्वत: श्रध्दापूर्वक परिश्रम केले तरच हे होईल. या मार्गात अनंत अडचणी आहेत व येतील; पण त्या अडचणी दूर करुन साधना केली पाहिजे. काही तरी चमत्कार होऊन हे घडणार नाही. 

हा अज्ञानी, मूढ, बुध्दि-विलासी स्वभाव कसा बनला? सतत एकाच प्रकारचा व्यवहार करीत राहिल्यामुळे  माणसाचा स्वभाव बनत जातो. लोभ करण्याचा स्वभाव, द्वेष करण्याचा स्वभाव. हे स्वभाव बदलायचे म्हणजे थोडासा कालावधी लागणारच. पण स्वभाव बदलता येऊ शकतो एवढी जाणीव झाली, म्हणजे फार मोलाची गोष्ट साध्य झाली. यापुढे मग आपला स्वभाव बदलण्याचा आपण अभ्यास करायचा आहे आणि तेच करीत आहोत. एखादी घटना घडल्यानंतर जर आपण समतादृष्टीने पाहू लागलो तर आपण आंधळा राग, आंधळा द्वेष करणार नाही. समतेत राहिलो तर क्रिया होईल, प्रतिक्रिया नाही. क्रिया नेहमी रचनात्मक, विधायकच असते म्हणून ती कल्याणकारी, मंगलमय, पवित्र असते. 

बुध्द को भगवान क्यों कहते हैं

बहुत-से लोग पूछते हैं कि गौतम बुद्ध को भगवान बुद्ध क्यों कहा जाता है?

कुछ लोग उन्हें महात्मा बुद्ध कहते हैं। उनका प्रश्न होता है कि गौतम बुद्ध तो भगवान (ईश्वर) को मानते ही नहीं थे तो फिर उनके नाम के आगे भगवान क्यों लिखा जाता है? इस प्रश्न का निराकरण आवश्यक है।

___ “आज की बोलचाल की भाषा में भगवान का अर्थ होता है-ईश्वर या परमात्मा, इस सृष्टि का निर्माण करने वाला, इसका पालन करने वाला और इसका संहार करने वाला। ईश्वर यानी वह जो संसार का मालिक है, जिसकी पूजा करने से, जिसका भजन गाने से, जिसका नाम जपने से, जिसका ध्यान करने से वह प्रसन्न हो जाता है और भक्तों के पापों को क्षमा कर, उन्हें भवसागर से तार देने का दावा करता है। यदि बुद्ध के लिए प्रयुक्त भगवान शब्द को ऐसे किसी अर्थ में मान लिया गया, तो गलत होगा। बुद्ध और उनकी शिक्षा का अवमूल्यन हो जाएगा, क्योंकि उनकी शिक्षा को भली भांति समझकर ही कहा गया है।

न हेत्थ देवो ब्रह्मा वा, संसारस्सत्थिकारको :
सुद्धधम्मा पवत्तन्ति, हेतुसम्भारपच्चया ।।
(विसुद्धि 2/689. पच्चयपरिगहकथा)

(संसार का निर्माण करने वाला न कोई देव है न ब्रह्मा। हेतु-प्रत्यय यानी कारणों पर आधारित मात्र शुद्ध धर्म प्रवर्तित हो रहे हैं।)

संसार चक्र को इस स्पष्टता से समझने और समझाने वाले महापुरुष को हम संसार का निर्माता ईश्वर मान लेंगे तो वास्तविक 'भगवान' शब्द को दूषित कर लेंगे। परवर्ती पौराणिक काल में भगवान को इस अर्थ में माना जाने लगा कि वह किसी देवलोक का ऐसा समर्थ देवता है जो कि समय-समय पर इस पृथ्वी पर इस या उस रूप में अवतरित होता है यानी जन्म लेता है और साधु-सज्जनों का परित्राण तथा दुष्ट-दुर्जनों का विनाश करता है और जो उसकी शरण ग्रहण कर ले, उसे सारे पापों से मुक्त कर देने का दावा करता है। बुद्ध को ऐसा ईश्वरावतार मान लेना, उनके प्रति तथा उनकी शिक्षा के प्रति नितांत अज्ञानता का प्रदर्शन होगा...

भव-भ्रमण (जन्म-मरन) से स्वयं नितांत विमुक्त हुए तथा भव-भ्रमण में पड़े हुए अन्य लोगों को नितांत भव-विमुक्त हो सकने की शिक्षा देने वाले बुद्ध की सायुज्जता, सारूप्यता और तादात्म्यता बार-बार जन्म लेने वाले भव-भ्रमण में पड़े हुए किसी ईश्वर नामधारी देवता से की जाए तो यह बुद्ध और उनकी शिक्षा के प्रति नितांत अज्ञानता ही मानी जाएगी। और फिर ऐसा ईश्वर जिसकी शरण ग्रहण कर लेने मात्र से वह अपने भक्त को सारे पापों से मुक्त कर देने का दावा करे, ऐसी मान्यता बुद्ध की शिक्षा के विपरीत है। वे तो डंके की चोट पर कहते हैं कि :

'तुम्हेहि किच्चमातप्पं, अक्खातारो तथागता।' 
(धम्मपद 276, मग्गवग्ग)

(अर्थ-मैं तो मार्ग आख्यात करता हूं, तुम्हारी मुक्ति के लिए तपना तो तुम्हें ही पड़ेगा।)

ऐसे मार्ग-आख्याता तथागत को तारक-ब्रह्म के अर्थ वाला भगवान मान लें, तो 'भगवान' शब्द के अर्थ का अनर्थ हो जाएगा। इसलिए समझें-किस अर्थ में भगवान? :

'भगवाति, गारवाधिवचनं'-भगवान शब्द गौरव व गरिमा का पर्यायवाची है। गौरव, गरिमायुक्त होने के कारण गौतम बुद्ध 'भगवान' कहलाए।

'भग्गरागोति भगवा'-राग भग्न कर लिया, इस माने में भगवान।

'भग्गदोसोति भगवा'-द्वेष भग्न कर लिया, इस माने में भगवान।

वीतराग और वीतद्वेष तो आठों ध्यान समापत्तियों से संपन्न व्यक्ति भी हो सकता है, जो कि मैत्री, करुणा, मुदिता और उपेक्षा के ब्रह्मविहार का जीवन जीता है। लेकिन इससे अधिक महत्त्वपूर्ण है-वीतमोह होना, क्योंकि वीतराग, वीतद्वेष होते हुए भी किसी काल्पनिक मिथ्या मान्यता में उलझा हुआ, आत्मभाव में लिपटा हुआ, मोहग्रस्त व्यक्ति भवमुक्त नहीं होता। अतः मोह का नष्ट होना नितांत अनिवार्य है। इसलिए कहा:

'भग्गमोहोति भगवा'-मोह भग्न कर लिया, इस माने में भगवान।

'भग्गमानोति भगवा'-अभिमान नष्ट कर लिया, इस माने में भगवान।

'भग्गदिट्ठीति भगवा'-दार्शनिक मान्यताओं को भग्न कर लिया, इस माने में भगवान।

'भग्गकण्डकोति भगवा'-कंटक भग्न कर लिया, इस माने में भगवान।

'भग्गकिलेसोति भगवा'-क्लेश, काषाय भग्न कर लिये, इस माने में भगवान।

'भजि विभजि पविभजि धम्मरतनन्ति भगवा'-'भजि' यानी जिसने धर्म रत्न का भजन किया, यानी सेवन किया, इस माने में भगवान।

आज की हिन्दी में 'भजन' शब्द का अर्थ बदल गया। आज यह कीर्तन का पर्यायवाची बन गया है। उन दिनों की जनभाषा में इसका अर्थ सेवन करना अर्थात संगति करना था। 'भजि' विभाजन करने के अर्थ में भी प्रयुक्त होता था। इस माने में भी कहा गया: भजि, विभजि, पविभजि यानी जिसने एक शोधकर्ता वैज्ञानिक की भांति धर्मरत्न का विभाजन किया, भली प्रकार विभाजन किया, विभक्त किया, विघटन किया और यों विश्लेषण कर-करके उसे भली प्रकार जान लिया, इस माने में भगवान।

'भवानं अन्तकरोति भगवा'-अपने भव-संस्कारों का अंत कर निर्वाण तक पहुंचे, इस माने में भगवान।

_ 'भावितकायो भावितसीलो भावितचित्तो भावितपोति भगवा'-काया, शील, समाधि और प्रज्ञा की साधना भावित कर ली, इस माने में भगवान।

'भागी वा भगवा चतुनं झानानं चतुनं अप्पमज्ञानं चतुनं अरूपसमापत्तीनन्ति भगवा'-चार सामान्य ध्यान, चार अप्रामाण्य (ब्रह्मविहार) ध्यान, चार अरूप ध्यान
समापत्तियों के ऐश्वर्य के भागीदार है, इस माने में भगवाना।

'भागी वा भगवा चतुन्नं सतिपट्ठानानं चतुन्नं सम्मप्पधानानं चतुन्नं इखिपादानं पञ्चनं इन्द्रियानं पञ्छनं बलानं सत्तन्नं बोज्झङ्गानं अरियस्स अट्ठनिकस्स मग्गस्साति भगवा'-चार स्मृति-प्रस्थान, चार सम्यक प्रधान, चार ऋषिपाद, पांच इंद्रिय, पांच बल, सात बोध्यंग और आठ अंग वाला आर्य मार्ग-यों इन संतीस बोधिपक्षीय धर्मो के ऐश्वर्य के भागीदार हैं, इस माने में भगवान।

'भागी वा भगवा दसन्नं तथागतबलानं चतुन्नं वेसारज्जानं चतुम्नं पटिसम्भिदानं छत्रं अभिज्ञानं एवं बुद्धधम्मानन्ति भगवा', (महानि। 149, महावियूहसुत्तनिदेश)-दस तथागत बल, चार वेशारध, चार प्रतिसंभिदा, छ: अभिज्ञान और छ: बुद्ध धर्म, यानी बुद्ध-गुणों के ऐश्वर्य के भागीदार हैं, इस माने में भगवान।

इन-इन विशेषताओं के अर्थ में बुद्ध को भगवान कहा जाता है, न कि ईश्वर या परमात्मा के अर्थ में।

.... 'विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब तआणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्अत्ति यदिदं भगवा' (महानि। 149, महावियूहसुत्तनिदेश)-वोधि वृक्ष के वर्तमान तथा भूत-भविष्य को जाननेवाले हैं, यथावादी तथाकारी, जैसा कहते हैं वैसा करते हैं और जैसा करते है वैसा ही कहते हैं, ऐसे आचरण वाल है, आदमी को लोभ, द्वेष और मोह से छुड़ाने वाले अप्रतिम सारथी हैं, देवता तथा मनुष्यों के शास्ता है, गुरु है, उपदेशक हैं, ऐसे मनुष्यों में अनुपम श्रेष्ठतम भगवान बुद्ध है।)

___ संक्षेप में कहें तो, 'भग्ग रागो, भग्ग द्वेषो, भग्ग मोहोति भगवा' अर्थात् जिसने अपने चित्त को राग-द्वेष और मोह से पूरी तरह मुक्त कर लिया, वह भगवान हो गया।

भगवान वह जिसने भगवत्ता प्राप्त कर ली। यह एक उपलब्धि है जिसे दस पारमिताएं पूरी करके आर्य आष्टांगिक मार्ग पर चलकर, सम्यक् संबोधि प्राप्त कर हासिल किया जा सकता है। इसका अवतारवाद से कुछ लेना-देना नहीं है। बुद्ध ने स्वयं कहा था कि प्रत्येक इंसान के भीतर संबोधि का बीज मौजूद है और प्रत्येक इंसान में बुद्ध होने की संभावना होती है। इसलिए बुद्धत्व एक उपलब्धि है जिसे स्वयं हासिल करना पड़ता है। इसमें किसी की कृपा और अनुकम्पा के लिए कोई स्थान नहीं है।

Tuesday, December 3, 2019

कर्म और फल

बुद्ध ने अंगुत्तर निकाय सुत्त में कर्म का निम्नलिखित विवरण दिया है:-

"भिक्षुओ मैं कहता हूँ कर्म इरादा है, अपनी इच्छाशक्ति  द्वारा कोई व्यक्ति, शरीर, मन और वचन से कृत्य करता है। और बुद्ध ने इसी सुत्त में कर्म के विपाक (परिणाम) को ऐसे वर्णित किया है :- जैसे, जो बीज बोया गया है उसका ही फल आप को प्राप्त होगा। जो अच्छा कृत्य करेगा वह अच्छाई एकत्रित करेगा और जो बुरा करता है उसके साथ बुरा ही होगा।

बुद्ध का क्या अर्थ है जब वे कहते हैं कि कोई व्यक्ति अपनी इच्छाशक्ति के कारण शरीर, मन और वचन द्वारा कृत्य करता है, सारे कृत्य कर्मों का बीजारोपण नहीं करते हैं। केवल वे कृत्य जिनकी पहले हम इच्छा करते हैं और फिर उस इच्छा के अनुसार (इरादे के साथ) कार्य करते हैं, तो मनोभूमी में हम बीज बोते हैं। यह जरूरी बिन्दु है क्योंकि बहुत से लोग ऐसा विश्वास करते हैं कि जो भी वे कार्य करेंगे उस का कर्मफल होगा।

एक पल के लिए कल्पना करें कि आप किसी खेत में सैर कर रहे हैं। आपका इरादा केवल खेत के एक सिरे से दूसरे सिरे तक जाने का है आप किसी की हत्या नहीं करना चाहते हैं। परंतु सोचें कि आप इरादा न रखते हुए भी एक स्थान से दूसरे स्थान तक चलते हुए घास पर कितने कीड़ों की हत्या करते हैं। यदि गैर इरादतन हत्याओं के लिए आप ने कमों के बीज बोए हैं तब तो आपको इसका फल कई जन्मों तक भुगतना पड़ेगा। यह सत्य है कि हम अपने दैनिक कार्य करते हुए गैर इरादतन अनेकों जीवों की हत्या करते हैं। इसलिए हमें सावधान होकर, कम से कम नुकसान करने का प्रयास करना चाहिए। हमें याद रखना चाहिए कि केवल इरादतन किए गए कृत्य ही कर्म विपाक (कर्म और फल)  निर्मित करते हैं।

Sunday, December 1, 2019

बौध्द-विचारो का समन्वय

सन्त कबीर के समसामयिक सन्तो की वाणियों में बौध्द-विचारों का अद्भुत समन्वय पाया जाता हैं. इन सन्तो पर बौध्दधर्म का प्रभाव किसी न किसी रुप से अवश्य पड़ा था. ये बौध्दधर्म से अपरिचित होते हुए भी बौध्द-विचारो के अनेक अंशो के अनुगामी, प्रचारक तथा प्रवक्ता थे.

सन्त सेन नाई : सन्त सेन नाई निरन्जन ब्रह्म को मानते थे और निरन्जन ब्रह्म सिध्दों तथा नाथो की देन थी. "वेदहि झूठा, शास्रही झूठा" कहकर उन्होने ग्रन्थ-प्रमाण का निषेध किया हैं. बौध्दधर्म ग्रन्थों की प्रामाणिकता पर विश्वास नहीं करता. (अंगुत्तरनिकाय - कालामसुत्त) सेन नाई वेद-शास्र को नहीं मानते थे. ग्रन्थ-प्रमाण तथा ब्रह्मा, विष्णु, महेश को कबीर की भाँति ही अस्वीकार कर निर्गुण ब्रह्म के उपासक थे. इन्होने कबीर और रैदास को सच्चा भक्त माना हैं और उन्हीं के सिध्दान्तो के अनुसार अनुसर करने का प्रयत्न किया हैं ----

वेदहि झूठा शास्रहि झूठा, भक्त कहा से पछानी।
ज्या ज्या ब्रह्मा तू ही झूठा, झूठी साकी न मानी।।
गरुड़ चढे़ जब विष्णु आया, साच भक्त मेरे दो ही।
धन्य कबीरा धन्य रविदास, गावे सेना न्हावी।।
(मराठी का भक्ति साहित्य, पृष्ठ ९८)

स्वामी रामानन्द : स्वामी रामानन्द सिध्दों के ''सर्वत्र निरन्तर व्याप्त बोधि" की विचारधारा से प्रभावित होकर "हरि को सर्वत्र व्याप्त" मानते थे. ग्रन्थ-प्रमाण का निषेध, गुरु-सेवा से ज्ञान प्राप्ति, सद्गुरू को मार्गोपदेष्टा मानना आदि सिध्दों के प्रभाव का द्योतक हैं. धुतांगधारी बौध्द-योगियो की प्रवृत्ति का भी प्रभाव रामानन्द पर पड़ा था और उसी प्रभाव से उन्होने अवधूत वेष धारण किया था.

सन्त पीपा : सन्त पीपा इस शरीर में ही ज्ञान की प्राप्ति मानते थे और बौध्दधर्म की यह भावना सिध्दों से उन्हें प्राप्त हुई थी. उनकी वाणी में प्राप्त बौध्दधर्म के अनात्मवाद के प्रभाव से ऐसा विदित होता हैं की सन्त पीपा को अपनी गुजरात-यात्रा में किसी बौध्द-विचारधारा से प्रभावित सन्त या विद्वान से सत्संग करने का अवसर प्राप्त हुआ था. उनका कथन हैं की जब व्यक्ति उत्पन्न होता हैं तब इस शरीर में बाहर से कुछ आता नहीं हैं और मरते समय न तो यहाँ से बाहर कुछ जाता ही हैं --- "ना कछु आइबो, ना कछु जाइबो" (सन्तबानी संग्रह, भाग २, पृष्ठ २७) यही बात बौध्दधर्म के प्रसिद्ध ग्रन्थ विशुध्दीमार्ग में कही गई हैं ---

'दु:ख ही उत्पन्न होता हैं, दु:ख ही रहता हैं और दुःख ही नाश होता हैं. दु:ख के अतिरिक्त दूसरा नहीं उत्पन्न होता और न दु:ख के अतिरिक्त दूसरा निरुद्ध होता हैं. (विशुध्दीमार्ग, भाग, २ पृष्ठ १९८) भाव यह हैं की यह शरीर दु:खमय हैं. उत्पन्न होते समय दु:ख मात्र ही उत्पन्न होता हैं और मरते समय दु:ख ही शान्त होता हैं, अन्य कोई जीव या सत्व आता या जाता नहीं हैं. और भी वही कहा हैं ----

"न चित्तो गच्छति किञ्चि,
पटिसन्धि च जायति."
(विशुध्दीमार्ग, भाग, २, पृष्ठ २०७)

अर्थात् मरते समय इस शरीर से निकलकर कोई आत्मा या जीव जाता नहीं हैं, किन्तु बिना कुछ गये ही पुनर्जन्म होता हैं.

पीपा की इस विचारधारा का बौध्द-विचार होना स्पष्ट रुप से प्रकट हैं. पीपा इस काया में ही सब कुछ मानते थे. भगवान बुध्द ने कहा था ----

"मैं इसी व्याम (चार हाथ) मात्र संज्ञा-विज्ञान सहित वाले शरीर में लोक को भी प्रज्ञप्त करता हूँ, लोक (नाम-रुप का क्षेत्र) के समुदय (उत्पत्ति), लोक के निरोध और लोक के निरोध की ओर जाने वाली प्रतिपदा (मार्ग) को भी." (विशुध्दीमार्ग, भाग १, पृष्ठ १८२) उसी प्रकार पीपा भी इस शरीर में ही इष्टदेव, देवालय, धूप दीप, नैवेद्य आदि पूज्य एवं पूजा-सामग्र को विद्यमान मानते थे.

Thursday, November 28, 2019

बौध्दधर्म में ईश्वरवाद, अवतारवाद को अवकाश नहीं

बौध्दधर्म में ईश्वरवाद तथा अवतारवाद के लिए कोई अवकाश नहीं हैं. कबीर ने भी निराकार ईश्वर को मानते हुए अवतारवाद को नहीं माना हैं और स्पष्ट शब्दों में कहा हैं कि अपने ही निर्मित देवों की लोग पूजा करते हैं, किन्तु पूर्ण अखण्डित ब्रह्म को नहीं जानते हैं, दस अवतार अपने नहीं हैं, क्योंकि दस अवतारो को भी अपने कर्म का फल भोगना पडता हैं. "दस औतार निरंजन कहिये, सो अपना ना होई। यह तो अपनी करनी भोगै, कर्ता औरहि कोई ।। (कबीर, पृष्ठ 240) उस ब्रह्म ने न तो दशरथ के घर अवतार लिया, न लंका के रावण को सताया. ईश्वर कभी कुक्षि (कोख) में अवतरित नहीं होता, न तो यशोदा ने उसे गोद में लेकर खेलाया, न वह ग्वालो के साथ घूमा, न गोवर्धन को हाथ से धारण किया, न वामन होकर बलि को छला, न पृथ्वी और वेदो का उध्दार किया, वह न गण्डक शालिग्राम और मत्स्य, कच्छप, कूर्म होकर जल में ही रहा, वह इनसे अगम्य हैं. अवतारवाद तो काल्पनिक व्यवहार मात्र हैं, जिसमे की संसार फँसा हैं, किन्तु वह वास्तविक ब्रह्म को नहीं जानता. (कबीर ग्रंथावली, पृष्ठ 243) कबीर अवतारवाद को न मानते हुए ईश्वर को अपना पिता माना हैं और अपने को पुत्र कहा हैं. (सन्तबानी संग्रह, भाग 1, पृष्ठ 24)

ज्ञानी भिक्षु भी बुध्द-पुत्र कहलाते हैं और सिर्फ भिक्षु ही नहीं भिक्षुणियॉ भी, ज्ञानी पुरुष और महिलाये भी...  भगवान् बुध्द ने स्वयं सारीपुत्र को अपना औरस-पुत्र कहा था, उन्हें अपने मुख से उत्पन्न बतलाया था ---- 'भिक्षुओं! जिसको ठिक से कहते हुए कहना होता हैं, कि यह मुख से उत्पन्न, धर्म से उत्पन्न, धर्म-निर्मित, धर्म-दायाद, निरामिष-दायाद, भगवान् का औरस पुत्र हैं, तो ठिक से कहते हुए सारिपुत्र के लिए ही कहना होगा. (मज्झिमनिकाय, पृष्ठ 3, 2, 1; हिन्दी अनुवाद पृष्ठ 467-468) सुन्दरी नामक भिक्षुणी ने भी सिंहनाद करते हुए कहा था ---- "मै भगवान के मुख से उत्पन्न औरस-पुत्री हूं, मैं कृतकृत्य और चित्त-मल रहित (अर्हत) हूं." (ओरसा मुखतो जाता कतकिच्चा अनासवा। --- थेरीगाथा, गाथा, 336) इस प्रकार ज्ञानी बौध्द प्रव्रजित तथा गृहस्थ श्रावक-श्राविकाओ के पिता भगवान बुध्द हैं. हमने पहले देखा हैं की सत्यनाम वाले बुध्द ही कबीर के सत्तनामधारी सतगुरु हो गये हैं और बौध्द-परम्परा में पिता संज्ञाक बुध्द ही कबीर के अवतारवाद से मुक्त पूर्ण ब्रह्म स्वरुप पिता भी बन गये हैं, किन्तु सिता-पती राम या दसो अवतारो में से कोई भी जगत् का कर्ता अथवा ईश्वर नहीं हैं ---

समुँद पाटि लंका गयो, सीता को भरतार।
ताहि अगस्त अचै गयो, इनमे को करतार।।
(सन्तबानी संग्रह, भाग 1, पृष्ठ 23)

जो लोग 'सोहं सोहं' कहकर जप करते हैं और वास्तविक सत्य को नहीं जानते हैं, वे मिथ्या-दृष्टी में ही पडकर अपना जीवन व्यर्थ में ही व्यतित कर देते हैं.

सोहं सोहं जपि मुआ, मिथ्या जनम गँवाय।
(सन्तबानी संग्रह, भाग 1, पृष्ठ 4)

सौन्दरनन्द-महाकाव्य, आज्ञा-व्याकरण, सर्ग १८

सौन्दरानन्द महाकाव्य, अष्टादश (१८ वां) सर्ग, आज्ञा-व्याकरण (उपदेश): अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवाप्तलाभः । जित्वा च रा...